Kroz granje nebo - Arhitektura Novog Sada devedesetih

Prilog za istoriju novosadske arhitekture XX veka - Teško vreme poslednje decenije XX stoleća na arhitektonskoj mapi Novog Sada ostaće upamćeno više po vangraditeljskim dešavanjima kroz koje su se, u novonastalim tržišnim uslovima, sa naporom probijali arhitekti rođeni neposredno posle Drugog svetskog rata, školovani na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Nedostatak izvedenih projekata mlađih arhitekata takođe je naglašen i više govori o stepenu obrazovanja i potrebama investitora nego o potencijalu mlađih novosadskih graditelja. Ipak, uz podršku obaveštene javnosti - što je ujedno i najvažniji zadatak medija i nadležnih institucija – časopisa DaNS i manifestacijâ u organizaciji Društva arhitekata Novog Sada, kao i prvih generacija svršenih diplomaca Arhitektonskog fakulteta, a kroz novo, transparentno doba, oličeno jasnijim normativnim aktima i povećanom pažnjom građanskih inicijativa,u Novom Sadu se i dalje ubrzano gradi.

Poslednja decenija XX veka na prostorima nekadašnje SFR Jugoslavije protekla je u teškim vremenima rata i pustošenja, raspada društvene, ekonomske i moralne slike društva. Katastrofalne posledice raspada nekada jedinstvene zemlje, ratnih zbivanja i naglog siromašenja čitavog društva, zajedno sa svim pratećim efektima, biće sagledive tek narednih godina. Arhitektura, urbanizam i graditeljsko nasleđe, kao tehničko- tehnološko-umetnički segmenti društvene stvarnosti, pretrpeli su najveća razaranja u svojoj savremenoj istoriji. Inverzijom društvenih procesa skoro je potpuno promenjeno i samo ustrojstva arhitektonske i graditeljske prakse.

Specifično stanje u Srbiji devedesetih – pritisnuto diktaturom vladajuće partijske oligarhije umetnutom u sve sfere života, oštrim sankcijama međunarodne zajednice, znatno su uticale na društvo u celini, ali i na arhitektonsko stvaralaštvo devedesetih godina – dovelo je do niza pojava koje će ostati amblem rastrzanog i nakaradnog društva, koje se u celini gušilo u državnoj propagandi, jeftinoj zabavi i sveopštoj nemaštini. U sumornoj atmosferi međunarodne izolacije i krajnje materijalne nesigurnosti, malo je ko razmišljao o estetskim komponentama u arhitekturi.

U čeljustima novih investitora

 

Značajna promena društvene slike zemlje, kao i nekada nerešivi problemi svakodnevice, simbolično će se odslikati na novopodignutim građevinama devedesetih. Da bi se zadovoljile želje novih investitora, uglavnom pristiglih sa područja ratnih zbivanja, graditelji u svojoj praksi potežu za idejama i sistemima gradnje prethodnih stoleća. Zbog navodnog uklapanja u zatečeno stanje, koriste se tradicionalan ukrasni i oblikovni repertoar starih vremena. Takođe je prisutna i pojava megalomanije, koja se ogleda kako u stambenim zgradama – koje često dobijaju pet, pa i šest etaža sa brojnim krovnim dodacima – tako i u nekim javnim objektima. Najuočljiviji primer je, svakako, nova zgrada Nis-Naftagasa, koja je svojim ogromnim volumenom zasenila čitav kvart. Za razliku od bezimenih investitora iz vremena socijalizma, koji su doduše bili bez nekog izraženog ideološkog pritiska (kako govore stariji arhitekti „mi smo ipak olako trošili tuđa, društvena sredstva”), investitori iz devedesetih godina bili su potpuno orijentisani ka povećanju broja kvadratnih metara koje mogu dobiti novim projektom. Potom, cilj im je bio da ih što unosnije unovče, pod sumnjivim tržišnim uslovima, na slobodnom tržištu koje je, zbog velikog dotoka izbeglih i raseljenih lica, naglo narastalo. U opštem metežu događanja tokom devedesetih godina u Srbiji, Srbiji, pod pritiscima sankcija koje su izvitoperile sve društvene, pa i graditeljske procese, autori su delovali bez čvrstih i opšteprihvaćenih normi. Bez jakih institucija i strukovnih udruženja, koja bi kontrolisala procese izgradnje, od određivanja zadataka i izrade urbanističkih planova i izdavanja dozvola, do faza izvođenja, nekada bez osnovnih sredstava za izgradnju, procesi izgradnje stambenih i retkih javnih zgrada nekada su trajali (i još traju) i po čitavu deceniju...

„Divlja gradnja”

„Divlja gradnja” kao karakteristična pojava graditeljstva svih zemalja u tranziciji, kao i propratni tehničko-tehnološki problemi, doprineli su činjenici da je protekle decenije podignuto nekoliko stotina hiljada bespravnih objekata širom zemlje. Samo u Novom Sadu i okolini, u opticaju je čak cifra od 35–40 hiljada objekata podignutih bez validnih urbanističkih uslova i dozvola tokom devedesetih godina. U čitavoj Srbiji se pominje čak milion. U Novom Sadu je za to vreme zabeležen porast stanovništva od oko 14 hiljada – pri tom je zbog iseljavanja znatno promenjena struktura – tako da danas vojvođanska prestonica broji nešto manje od 300 hiljada stanovnika. Još od kraja sedamdesetih godina dotok stanovništva u gradove bio je inicijalna kapisla za pojavu „divlje gradnje” koja se proširila na rubna područja grada, spojivši se sa okolnim naseljima i selima, gde su česte pojave čitavi potezi porodičnih kuća građeni bez potrebnih dozvola nadležnih institucija (Tatarsko brdo, Veternik). Rigidna urbanistička politika i težak položaj svih činilaca koji učestvuju u „proizvodnji” objekata odigrali su ključnu ulogu u narušavanju zatečene graditeljske matrice. Na taj način, životno je okruženje prvenstveno velikih, ali i manjih gradova u Srbiji i nešto manje u Vojvodini, pretrpelo ogromne devastacije urbanog prostora i masovnu neplansku izgradnju, koja će dugo godina biti problem urbanog uređenja svih srpskih gradova. Tokom ove godine donesen je novi Zakon o planiranju i izgradnji čiji je cilj, kako najavljuju iz Ministarstva građevine, „stvaranje uslova za brže i efikasnije investicije i izgradnju objekata, racionalnije korišćenje i uređenje prostora i građevinskog zemljišta, kao i usklađivanje sa evropskom praksom, planska legalizacija i upis u katastar nepokretnosti.”

Stambena gradnja

Intenzivna izgradnja stambenih zgrada u Novom Sadu, pomalo zamrla početkom devedesetih, naglo je aktivirana tokom druge polovine decenije. Najveći srpski gradovi – Beograd, Novi Sad i Niš – tokom poslednjih godina doživljavaju velike promene kada je u pitanju novoizgrađeni stambeni fond. U nekada prizemnim ulicama šireg gradskog jezgra Novog Sada, poslednjih godina niču višespratne stambene zgrade, bez planiranog reda i poretka. Dozvole za gradnju izdavane sukcesivno, bez želje i htenja da se stambena gradnja objedini i kanališe, doprinele su neravnomernoj reizgradnji pojedinih ulica, pa i delova naselja. Ta situacija je toliko ozbiljna da će u nekim slučajevima proteći dosta vremena dok se urbanistički ne urede gradski kvartovi u kojima se podižu novi stambenjaci. U današnje vreme, u rasprave o procesima legalizacije objekata podignutih bez odgovarajućih urbanističkih uslova i dozvola uključuju se čak i političke partije, što je znak „političke korektnosti” koja još vlada u ovoj oblasti. I pored svega, stambena produkcija u Novom Sadu tokom poslednje dve godine je dostigla 1.500 jedinica godišnje, čime je grad preuzeo primat u Srbiji u oblasti stambene izgradnje. Svakako da će ta činjenica „useljavanja u grad”, otvoriti i nove probleme novosadskog urbanizma.

Nepriznavanje i nezainteresovanost sredine, kao i opšti gubitak sluha za estetske kriterijume, doprineli su pojavi zgrada koje ne zadovoljavaju ni najosnovnije graditeljske uslove ni osnovne estetske kriterijume. Arhitekti i arhitektonski biroi u novoj društvenoj podeli, postaju nosioci neprimerene i pojednostavljene arhitektonske prakse koja nije uspela, sem u retkim prilikama gde je uočljiv naglašen autorski pečat, da se izrodi značajnija arhitektonska dela iz te oblasti graditeljstva. U novim urbanističkim smernicama, koje naginju neskrivenom proboju liberalnog kapitalizma u prevaziđeni (neo)socijalistički sistem planiranja, pojavio se veliki broj slobodnog prostora unutar stambenih naselja nastalih krajem sedamdesetih i tokom osamdesetih, koji se popunjavaju novim trgovačko-poslovnim sadržajima i stambenim objektima tokom devedesetih godina (Limani, oko Bulevara oslobođenja, Detelinara itd.). Krajem 2000. godine usvojen je danas važeći Generalni plan Novog Sada do 2021. godine.

Delovanje DaNSa i istraživanje nasleđa savremene arhitekture

Nezaobilazna pojava u graditeljstvu Novog Sada je delovanje Društva arhitekata Novog Sada i časopisa za arhitekturu, urbanizam i dizajn DaNS. Udruženje organizuje od 1995. godina Salon i Dane arhitekture, kao i dodeljivanje Godišnje nagrade za arhitekturu i Tabakovićeve nagrade arhitekture za doprinos u promovisanju savremene arhitekture, u čast velikanu vojvođanske moderne arhitekture međuratnog perioda Đorđa Tabakovića (1897–1971). Do sada, ovo priznanje su dobili poznati novosadski arhitekti koji su svoj graditeljski opus ostvarili tokom druge polovine XX veka: Pavle Žilnik (1920), Miroslav Krstonošić (1932), Tanja Vanjifatov-Savić (1929–2008), Zora Mitrović-Pajkić (1927), Aleksandar Kelemen (1924), Sibin Đorđević (1926), Ranko Radović (1935–2005) i Dušan Krstić (1938). Salone i izložbe u organizaciji Društva arhitekata Novog Sada pratili su i posebni monografski katalozi koji su ujedno i prve monografije savremenih vojvođanskih graditelja. Dela savremenih novosadskih graditelja beležena su kao deo arhitektonske produkcije u Vojvodini i prezentovana tokom devedesetih godina i na Salonima arhitekture u Sremskoj Mitrovici, poslednji put u jesen 1993. godine.

Izučavanja nasleđa moderne i savremene srpske arhitekture takođe su doprinela pojačanom interesovanju za arhitekturu XX veka. Kroz niz studijskih i stručnih tekstova, objavljenih u naučnim i stručnim publikacijama, domaćim i inostranim, osvetljena su, valorizovana i publikovana mnogobrojna dela našeg modernog arhitektonskog nasleđa. Publikovani su i novosadski primeri kvalitetnih dela arhitekture prošloga stoleća, od objekata podizanih u stilu (mađarske) secesije s početka veka, preko brojnih građevina iz vremena međuratnog akademizma i modernizma, do arhitekture posleratnih decenija, koja se oblikovala oko uticaja dva velikana svetske arhitekte, Korbizjea i Misa van der Roea. Tokom devedesetih, u proređenoj naučnoj periodici, koju izdaju muzeji, zavodi i instituti iz Beograda, Novog Sada i drugih gradova, srpska arhitektura XX veka bila je prisutna kroz narastajući korpus tekstova posvećenih autorima i delima moderne i savremene arhitekture. Takođe je velik i spisak knjiga, monografija, studija, publikacija, magistarskih i doktorskih teza, diplomskih radova posvećenih modernoj i savremenoj srpskoj arhitekturi.

Na polju arhitektonske publicistike u Vojvodini i Srbiji jedna od centralnih pojava je novosadski časopis za arhitekturu, urbanizam i dizajn DaNS, koji je nastao daleke 1982. i povremeno izlazio do 1989 (urednik Dušan Prodanović). Od reaktiviranja časopisa, 1994. godine, objavljena su, u redovnom ritmu izlaženja četiri puta godišnje 32 broja u 28 svezaka, pod uredništvom Svetlane Vuković (br. 9–22) i Slobodana Jovanovića (od br. 23). U novom formatu i dizajnu, osavremenjenog sadržaja, časopis izlazi od 40. broja, odnosno od decembra 2002. godine. Tokom prethodne decenije pojavljuje se ili nastavlja sa izlaženjem i više specijalizovanih, ali neredovnih arhitektonskih publikacija – „Arhitektura” (jedina redovna), „Forum”, „Arhitektura Urbanizam”, „Izgradnja”, „Komunikacije” (Beograd), „Arhitekta” (Niš). Na tržištu postoji i veći broj časopisa i revija koje delimično tretiraju arhitektonsku problematiku („Kvadart”, „Genius Domus”, „Modul”, „AG”, „Kuća stil”, „Moj dom”, „Enterijer” i dr.). Arhitektonska kritika je bila sasvim retko prisutna u ostalim pisanim medijima – u dnevnim novinama: novosadskom „Dnevniku” (D. Prodanović, V. Mitrović), ugašenoj „Našoj Borbi” (Z. Manević) i, nešto kasnije, „Glasu javnosti” (D. Milašinović Marić). U nedeljnim i mesečnim novinama i magazinima nije bilo interesovanja za ovu problematiku. Izuzetan primer je doajen srpske arhitekture i arhitektonske publicistike, Mihajlo Mitrović koji redovno, od daleke 1962. godine, ispisuje u prestoničkoj „Politici” stalnu rubliku „Arhitektura u svetu i kod nas”. Tekstove posvećene novijoj arhitektonskoj produkciji pišu i A. Milenković, D. Popović („Politika”), Milorad Jevtić (NIN), V. Milić („Reč”, „Reporter”), B. Kovačević, I. Mlađenović, M. Živković, J. Tasić i drugi. Mnogobrojni elektonski mediji, nastali u Srbiji i Vojvodini tokom prethodne decenije, bili su i ostali nezainteresovani za dešavanja na polju savremene arhitekture i urbanizma. Trenutno, na državnoj televiziji se redovno emituje nedeljna emisija o arhitekturi (Genius domus) kao i serija monografskih filmova o savremenim srpskim graditeljima autorke D. Milašinović Marić.

Osnivanje Arhitektonskog fakulteta (1996) pri Fakultetu tehničkih nauka na Novosadskom univerzitetu svakako će u budućnosti znatno uticati na klimu oko graditeljstva ali i arhitektonske i urbanističke prakse uopšte na području čitave Vojvodine. Na fakultetu, pored osnivača prof. dr Ranka Radovića, svoja znanja budućim arhitektima prenose pripadnici vrednih generacija stvaralaca i profesora (dr Nađa Kurtović-Folić, dr Svetlana Vuković, prof. Dušan Krstić, dr Radomir Folić i drugi), kao i niz mlađih magistara, docenata i asistenata.

Autori i dela devedesetih godina

Tokom poslednje decenije zaokružena je izgradnja velikog stambenog naselja – Novog naselja (Bistrica) – u čijoj izgradnji i uređenju svoje projekte daje više novosadskih arhitekata i urbanista (arh. M. Popov, B. Reba, D. Radovanović, B. Radusinović, R. Cvetkov, S. Županski, S. Subotin, Milenija i Darko Marušić, Stambeno-poslovna zgrada, Novi Sad, 1989-1998. DaNS | 051 DaNS | Časopis za arhitekturu i urbanizam 50 GODINA DRUŠTVA M. Savić, R. Radosavljević i drugi). Urbanističkim zaokruženjem Novog naselja, sa više hiljada stambenih jedinica, i komunikacijskim povezivanjem sa gradom, ostvareni su planovi začeti još početkom osamdesetih godina. U narednom periodu sledi još kvalitetnije povezivanje sa gradom, revitalizacija stare ranžirne stanice i otvaranje novog bulevara na mestu bivše železničke trase, tako da će Novo naselje postati jedinstveni deo šire gradske celine Novog Sada.

Stambenom gradnjom bave se skoro isključivo arhitekti srednje i starije generacije. Tek poslednjih godina primetna je pojava arhitekata mlađih generacija. Arh. Blagoje Reba (1938–2002) posle nekoliko uspelih javnih i poslovnih zgrada podignutih tokom osme decenije, tokom devedesetih godina projektuje krupnije stambene blokove koji se ističu strogom i preciznom obradom, upotrebom opeke – autentičnog lokalnog materijala, kao i sistematskim tretmanom parternog okruženja. Nakon dugogodišnjeg iskustva na projektovanju preko pet hiljada stambenih jedinica, arh. Milorad Milidragović (1938–1999) dostiže stvaralački vrhunac objektom na Novom naselju u čistom i snažnom likovnom izrazu, čije reminiscencije treba potražiti u delima međuratnih modernističkih arhitekata. Arh. Dušan Krstić (1938) autor velikog i kvalitetnog projektanskog opusa u kome se prožimaju objekti javnih namena – u ranom periodu i kolektivnog stanovanja, tokom čitave karijere. Krstićevo stambeno naselje Liman I, izgrađeno tokom osamdesetih, u stilu poznog modernizma, sa oko 500 stanova, u isto vreme je “labudova pesma” ravnih krovova, čija je upotreba u Srbiji ubrzo ukinuta zakonskim propisima. Krstićeve stambene zgrade sa početka 90-ih, na Novom naselju i Limanu IV, odlikuju se realnom, internom fleksibilnošću stambenih jedinica, što je postignuto u saradnji sa budućim korisnicima. U izboru materijala autor ostaje veran betonu i opeci. Arh. Dušan Radovanović (1948) se tokom devedesetih godina ističe u projektovanju stambenih blokova krupnijih dimenzija: objekti u Rumenačkoj ulici, na Novom naselju i Podbari (Svilara), gde sprovodi jasan i pregledan koncept savremeno oblikujući klasične arhitektonske postavke, u kombinaciji zidanih masa i opeke. Mada su na zgradama prisutne reminiscencije na lokalnu graditeljsku tradiciju, drugostepena plastika i arhitektonski ukras su izostavljeni, te su objekti lišeni suvišnih dekorativnih elemenata, adekvatno funkciji stanovanja. Topla i nenametljiva atmosfera Radovanovićevih stambenih zgrada, koncipiranih u formi mini gradova, pleni brigom o kvalitetu života korisnika. Arh. Slobodan Kuzmanović (1948), tokom prethodne decenije projektuje više poslovnih i stambenih objekata (nekada sasvim različitih kvaliteta), od kojih se ističu stambene kule na Novom naselju (1997) gde je arhitektura zgrade, sa većim brojem manjih stambenih jedinica, obogaćena naglašenom polihromijom i dostojanstvenim oblicima. Kuzmanović je, između ostalog, autor projekta masivne interpolacije u centralnoj ulici (Zmaj Jove 26), koja je s pravom označena kao jedan od primera radikalnih rezova u istorijskom jezgru grada, kojih je bilo tokom čitavog XX veka – od prvog predloga urbanističkog rešenja Novog Sada arh. Juraja Najdharta između 1937. i 1940. godine, do masivnih interpolacija iz vremena šezdesetih godina, od Tanurdžićeve palate Đorđa Tabakovića, do stambene zgrade arh. Milene i Sibina Đorđevića u ulici I. Ognjenovića.

Arhitekti Miodrag Jovanović (1942) i Natko Marinčić (1941–2004), početkom devedesetih, projektuju soliter „Apart” hotela za asistente koji donosi značajne novine u novosadskoj arhitekturi, u svetlu iskustava postmoderne, za koju autori dobijaju „Borbinu” nagradu za arhitekturu za Vojvodinu 1990. godine. Tokom 1996. godine, po projektima istih arhitekata, okončana je gradnja Zavoda za zdravstvenu zaštitu studenata, koji svojom polihromijom i primenom toplih materijala zaokružuje građevine unutar univerzitetskog kampusa. Tokom devedesetih godina arh. Jovanović projektuje više masivnih stambenih zgrada u kojima insistira na naglašenim fasadnim erkerima i balkonima, ugaonim vertikalama i razuđenim krovištima, kao i na racionalnim osnovama stambenih prostora. Pored pomenutih graditelja, arh. Natko Marinčić, u saradnji sa arh. Ljiljanom Milin (još 1988) projektuje Prirodnjački muzej u snažnom kompozicionom sjedinjavanju pažljivo obrađenih površina crvene opeke, bojenih detalja otvora i ulaznih partija u duhu kasnog postmodernizma. Objekat je po izgradnji, 1994. godine, dobio „Borbinu” nagradu za realizaciju. Koloristički zanimljiva, uz kvalitetan građevinski tretman, ova zgrada je ujedno i poslednja (specijalizovana) muzejska ustanova podignuta na ovim prostorima.

Tradiciju lokalne sredine često koriste autori tretmanom i primenom ukrasnog repertoara iz XIX veka. Nekritičko i neumereno preuzimanje i korišćenje motiva i detalja iz vremena istoricizma prethodnih vekova osnovna je odlika većeg broja građevinama nastalih u ovom periodu. Rečiti primeri su dela tima arh. Slavko Županski (1943) i Miroslav Grujić (1941): Poslovni centar „Apolo”, projektovan 1988, izgrađen 1993. godine na glavnom gradskom trgu i stambeno-poslovna zgrada u Kosovskoj ulici, koja je na najdirektniji način svojom hipertrofiranom strukturom ugrozila vizuru i stanje u delu starog gradskog jezgra. Ogroman broj stambenih zgrada podignut širom gradskih naselja (Rotkvarija, Grbavica, Detelinara, Podbara i dr.), nažalost, ostao je u željama poručioca/investitora da se dobije usitnjeni stambeni fond, uz uštedu na svemu na čemu se moglo uštedeti, što je dovelo do ustoličenja nekvalitetne i uniformisane produkcije, koju možemo posmatrati kao niz propuštenih prilika da se pomire estetika grada i interesi investitora, pojedinačnih korisnika i šire društvene zajednice.

Posebno područje izgradnje je prostor oko Bulevara oslobođenja, nove žile kucavice Novog Sada, koja se proteže od Železničke stanice do srušenog Mosta slobode. Popunjavanje prostora oko Bulevara sledi posle izgradnje Železničke stanice (Farkaš i Matović, 1960–64). Iz svake posleratne generacije novosadskih graditelja neko je na Bulevaru podizao objekte: S. Đorđević i A. Kelemen daju omaž svojom mladalačkoj ljubavi prema delima Korbizjea. Tokom šezdesetih godina niklo je nekoliko stambenih i poslovnih objekata koji se mogu vezati za visoki modernizam (P. Žilnik, M. Lozić, Z. Mitrović Pajkić, M. Matović, Ž. Bugarski). Tokom osme i devete decenije sledi veliki ciklus stambene gradnje (arh. B. Reba, S. Kuzmanović, D. Krstić i drugi). Poslednje decenije XX veka na Bulevaru oslobođenja je podignuto nekoliko objekata koji menjaju sliku socijalističkog bulevara u savremenu saobraćajnicu okruženu stambenim i poslovnim objektima. Na rubu Limanskog parka, a u blizini kameničkog mosta, podignut je najgrandiozniji objekat u Novom Sadu, već pomenuta poslovna zgrada Nis-Naftagas (arh. Aleksandar Keković, Zoran Županjac i Ivan Pantić, 1998), punih 13 godina posle konkursa. U vreme najveće krize u zemlji, ovo državno preduzeće nije prezalo od upotrebe najskupljih materijala u obradi objekta i uređenju enterijera. Mada deluje impozantno, sa nekim odlično rešenim partijama u prizemlju, u unutrašnjosti ovog mastodonta nema ništa od lakoće i prozirnosti komunikacija, koje su karakteristične za građevine sličnog volumena podizane širom sveta. Ova ogromna i samodopadljiva zgrada ostala je hladna i nepristupačna u svom postojanju, simbolišući nedemokratski politički sistem koji je podiže kao svoj spomenik. Tek će se za nekoliko godina uočiti svi problemi oko održavanja i eksploatacije ove građevine. Apsurd je da će ova gizdava i bogata građevina ostati simbol verovatno najtežeg perioda u istoriji zemlje. Znatno je skromnija, ali ne manje atraktivna, zgrada poslovno-trgovačkog centara „Bulevar”, 2001. arh. Bore Radusinovića (1944), koja predstavlja nastavak autorovog bavljenja staklom kao savremenim građevinskim materijalom. Karakteristična geometrija „tvrdih ivica” i primena stakla koje pleni svojom bojom, pravo su osveženje za urbanu okolinu Bulevara.

Novine u oblikovanju: najava novog pristupa arhitekturi

Pored pomenutog Prirodnjačkog muzeja, u gradu je početkom devedesetih godina podignuto i nekoliko javnih i poslovnih objekata od kojih se, jednostavnim linijama i naglašenom belinom, ističe poslovna zgrada na Rimskim šančevima arh. Vase Kresovića (1950) građena u periodu 1992–96. godine. Autor ne skriva svoja nadahnuća arhitekturom međuratnog modernizma, kao ni savremene uticaje minimalističkog pristupa „oblačenju funkcije” zgrade. Posebno je atraktivan prostrani troetažni hol koji, kao ključni motiv enterijera, autor koristi i na nekim drugim objektima. Arh. Radoje Cvetkov (1948), posle niza stambenih zgrada i privatnih vila (u kojima se često više zadovoljavala želja investitora nego estetska potrebe autora/društva) gradi poslovni objekat u Železničkoj ulici (2002) koji na novi način korespondira sa trendovima u svetskom graditeljstvu unoseći nove materijale i jedan savremen „look” u zatečeno, realno okruženje promente gradske ulice. Arh. Leonid Nešić (1956) je autor koji projektuje elegantne i vitke stambene zgrade, sa raskošnim stambenim jedinicama, u Radničkoj ulici i novu, u neposrednoj blizini (2003), gde se vidi konkretan razvoj autorove graditeljske estetike. Posebno (likovno) tretirane površine elegantnih su proporcija, kuće su odmereno dizajnirane, sa ukusom. Postavljene na nedavno izgrađenoj i popunjenoj raskrsnici, Nešićeve zgrade najavile su svojevrsnu prekretnicu na polju novosadske stambene gradnje. Arh. Milan Marić (1940) tokom devedesetih projektuje dogradnju Biblioteke Matice srpske i zgradu Zavoda za kukuruz (2000), više puta izlagan i publikovan objekat, koji ističe ravničarski mir kroz plemenite i slikovite linije u lokalnom materijalu. Bračni par Milenija (1941) i Darko Marušić (1940), arhitekti i profesori beogradskog Arhitektonskog fakulteta, na Bulevaru oslobođenja projektuju stambeno-poslovni objekat, građen duži vremenski period 1991–1998. godine, koji donosi znatne novine na polju arhitektonskog stvaralaštva - od logično iskorišćene pozicije do čitavog niza atraktivnih, ali nenametljivih detalja i površina. Autorski par, arh. Ilja Mikitišin (1968) i Laza Kuzmanov (1968), pripadnici mlađe generacije arhitektonskih stvaralaca, uspevaju za samo nekoliko godina (sezona) da pomere granice novosadskog savremenog graditeljstva. Izvedene stambene zgrade u ulicama Alekse Šantića i Danila Kiša, iz 2002. godine, donose novosti u oblikovnom i hromatskom, sa umerenom primenom minimalističkih arhitektonskih detalja. Od ostalih projekata posebno se ističe pobednički rad na konkursu za poslovno-trgovinski objekat u jednoj od centralnih gradskih ulica (Kralja Aleksandra) u starom istorijskom jezgru grada, koji je potom poništen kapricom investitora uz izbor drugog izvođačkog projekta, znatno konzervativnije oblikovanog, čime su grad i građani propustili priliku da na atraktivnom mestu dobiju znalački projektovano delo savremene arhitekture. Rad je nagrađen na beogradskom Salonu arhitekture 2002. Pored navedenih arhitekata u Novom Sadu i na području Vojvodine aktivni su autori uglavnom starije i srednje generacije: Đorđe Grbić (1947), Miloš Vojnović (1948), Jovan Zorić (1949) i brojni drugi. Poslednjih godina aktivni su i autori mlađe generacije: Aleksandar i Nenad Kovjanić, Darko Reba i drugi. Produkcija porodičnih kuća tokom devedesetih ne donosi snažne novine na polju individualnog stanovanja, kao recimo u Beogradu. Mada su porodične kuće često podizane pod velikim uticajem investitora (i njihovih supruga) i uz znatna materijalna sredstva, u protekloj deceniji podignut je manji broj kuća koje će ostati kao vredna arhitektonska dela iz oblasti stanovanja. Na ovom polju se ističu arhitekti B. Reba, R. Cvetkov, J. Zorić, V. Kresović i drugi. Ipak, po dosadašnjim saznanjima, u narasloj produkciji porodičnih kuća najveći je broj objekata koji su projektovani i građeni bez ikakvih estetskih načela ili su pak utopljene u „čeljust investitora”.

Ogroman broj nadogradnji zapljusnula je grad tokom devedesetih godina. Uglavnom se radi o podizanju spratnosti objekata ili nadogradnjama u kojima se zatečenim zgradama dograđuju gornje etaže. Nadogradnje su započele u gradskom kvartu zvanom Mali Liman, predratnom naselju za činovnike, početkom decenije, a potom su se proširile i na stambene zgrade koje su imale ravne krovove. Slična je situacija i u čitavim stambenim naseljima sa ravnim krovovima, koja su nastala sedamdesetih i osamdesetih godina, a po novom su zakonu morali imati kose krovove. Jedna od slikovitijih nadogradnji je intervencija na zgradi Fakulteta tehničkih nauka – Arhitektonski fakultet i susednoj (arh. Ranko Radović i Ksenija Hiel, 1998. i 2002), gde se pomoću blago izvijenih krovnih ravni i naglašenom polihromijom osvežavaju teška i masivna zatečena zdanja. Takođe pozitivan primer predstavljaju grupne nadogradnje, istovremeno na više objekata, čime se značajno menjaju ulične vizure, dok se isplativost nadogradnji znatno uvećava (deo ulice Stevana Musića, arh. N. Marinčić).

Na području grada i prigradskih naselja tokom prethodne decenije sagrađeno je, ili je u neposrednoj fazi izgradnje, nekoliko pravoslavnih crkava, koje svojim oblicima i arhitekturom nisu donele vidljivi pomak u pravoslavnom sakralnom graditeljstvu. Oslanjajući se na tvrdo zacrtane propozicije oko podizanja crkava ovi objekti nemaju snagu originalnih građevina, čak i njihova pozicija nije dovoljno prostudirana u odnosu na zatečeno okruženje. Crkva svete Bogorodice u prigradskom naselju Šangaj (arh. M. Milidragović, 1992) i crkve u naseljima Telep, Novo naselje, Klisa, Veternik, uglavnom ponavljaju stare sheme pravoslavnih hramova iz prošlosti kroz kompilaciju stilova omiljenih u domaćem sakralnom graditeljstvu.

Urbanistički i arhitektonski konkursi

Nekoliko urbanističkih i arhitektonsko-urbanističkih konkursa organizovanih u Novom Sadu tokom prethodnih godina govori o velikom autorskom potencijalu, ali i o nespremnosti investitora da ispoštuju sve procedure, od pravilno raspisanog konkursa, preko izgradnje objekta, do njegovog parternog smeštanja u okruženje. Gradske vlasti su, u saradnji sa institucijama i DaNS-om, organizovale konkurse oko kojih je, kao i uvek u istoriji, posebno naših prostora, bilo mnogo nepoznanica i nejasnoća, od nedodeljivanja prve nagrade, do velikih polemika o autorstvu prispelih rešenja. Mada ponekad sasvim solidno organizovani, ovi konkursi kao da nisu imali za cilj početak razrešenja problematike „malog urbanizma”, nekada negovanog, a danas posve zaboravljenog u Novom Sadu, već su manje ili više organizovani pod pritiskom predstavnika novih vlasti koji su u pokušajima rešavanja urbanističkih problema videli priliku za svoju promociju.

Tokom ovog perioda, po značaju pozicija ističu se konkursi za urbanističko-arhitektonsko rešenje Ulice Modene (1996) i Limanske pijace (realizovan 1996), centralnog gradskog Trga slobode i Trga mladenaca (1998), realizovan uz dosta oštrih zamerki od strane građana, kao i Konkurs za idejno arhitektonsko-urbanističko rešenje Trga galerija (1999) gde se, ponovo neuspešno, tražilo novo mesto za Muzej savremene umetnosti. Pojedinačni konkurs na koji je pristiglo najviše radova iz zemlje i inostranstva jeste međunarodni konkurs za koncept novog drumsko-železničkog mosta na Dunavu (2000) posle rušenja (sva tri novosadska mosta) u NATO bombardovanju 1999. godine. U pojedinačnim konkursima za poslovne objekte i pored svih priprema samih konkursa (od strane investitora), do danas nisu ostvareni pobednički radovi: poslovni objekat Metals banke (arh. Milenije i Darka Marušić, 1999) i Novosadske banke (arh. Đorđe i Aleksandar Nedeljković, 2001), kao i više pozivnih konkursa preko kojih je trebalo doći do najboljih arhitektonskih rešenja.

Teško vreme poslednje decenije XX stoleća ostaće na arhitektonskoj mapi Novog Sada upamćeno više po vangraditeljskim dešavanjima kroz koje su se u novonastalim tržišnim uslovima s naporom probijali arhitekti rođeni neposredno oko Drugog svetskog rata, školovani na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Nedostatak izvedenih projekata mlađih arhitekata takođe je naglašen i više govori o stepenu obrazovanja i potreba investitora nego o potencijalu mlađih novosadskih graditelja. Ipak, uz podršku obaveštene javnosti – što je ujedno i najvažniji zadatak medija i nadležnih institucija – časopisa DaNS i manifestacija u organizaciji Društva arhitekata Novog Sada, kao i prvih generacija svršenih diplomaca Arhitektonskog fakulteta, a kroz novo, transparentno doba, oličeno jasnijim normativnim aktima i povećanom pažnjom građanskih inicijativa, u Novom Sadu se i dalje ubrzano gradi. U bliskoj budućnosti, pored razvijene stambene i sve više poslovne izgradnje, slede veći projekti uređenja starog gradskog jezgra i Petrovaradinske tvrđave sa baroknim podgrađem, međunarodni konkursi za most na Dunavu – između starog dela grada i tvrđave na sremskoj strani – izgradnja marine, uvećavanje hotelskih kapaciteta, iseljavanje brojnih vojnih kasarni iz grada i Petrovaradina, kao i brojni drugi projekti od vitalnog značaja za funkcionisanje grada. Konačna rešenja nekih gradskih pozicija, proširenje oboda oko starog jezgra grada, planska izgradnja stambenih zgrada, kao i čitav kompleks otvorenih pitanja oko parternog uređenja glavnih gradskih trgova i prostora oko njih, pružiće priliku arhitektima i urbanistima da zaleče, saniraju i zaustave dugododišnje propadanje vojvođanske prestonice.

 

Vest preuzeta sa sajta: www.dans.org.rs